Phonics là gì? Cách dạy bé học phonics đúng cách và đúng thời điểm

Đi họp phụ huynh, nghe cô nhắc “bé đang học phonics”. Vào hội nhóm, thấy ba mẹ khoe con ba tuổi đã học phonics. Lên mạng tìm thì ra hàng trăm khoá, mỗi nơi nói một kiểu. Rốt cuộc phonics là gì, con mình có cần học không, và học từ khi nào?

Bài này trả lời từng ý một. Trên site Đông Đô đã có bài về những sai lầm khi ép bé học phonics quá sớm tức là vế “đừng làm gì”. Bài này là vế còn lại: phonics là gì và làm thế nào cho đúng.

Phonics là gì? Là học mối liên hệ giữa mặt chữ và âm thanh, không phải học thuộc bảng chữ cái

Phonics là gì

Phonics là cách dạy đọc dựa trên mối liên hệ giữa mặt chữ và âm thanh. Con học rằng chữ “m” phát ra âm /m/, chữ “a” phát ra âm /æ/, rồi ghép lại thành “mat”. Từ đó con đọc được cả những từ chưa từng thấy bao giờ.

Điểm dễ nhầm nhất: phonics không phải là học thuộc bảng chữ cái. Đọc thuộc “ây bi xi đi” là học tên chữ. Phonics dạy âm của chữ — hai thứ khác nhau. Chữ “b” tên là /biː/ nhưng âm là /b/. Con thuộc tên chữ vẫn không đọc được từ.

Cũng cần phân biệt với sight words — những từ phải học thuộc cả cụm vì không đọc theo quy tắc được, như “the”, “said”, “one”. Trẻ học đọc tiếng Anh cần cả hai, phonics cho phần lớn từ và sight words cho những ngoại lệ.

Vì sao tiếng Anh cần phonics còn tiếng Việt thì không? Vì tiếng Việt gần như một chữ một âm, học vần xong là đọc được gần hết. Tiếng Anh thì một chữ có thể nhiều âm, một âm có thể nhiều cách viết nên cần một hệ thống dạy riêng.

Bốn chặng của phonics

Nhận biết âm trong lời nói

Chặng đầu tiên chưa đụng tới mặt chữ. Con chỉ nghe và nhận ra âm: từ nào bắt đầu bằng âm /s/, hai từ này có vần giống nhau không. Chặng này làm bằng tai, qua bài hát và trò chơi.

Ghép chữ với âm

Giờ mới đưa mặt chữ vào. Con thấy chữ “s” và biết nó kêu /s/. Thường bắt đầu bằng nhóm âm dễ và tạo được nhiều từ: s, a, t, p, i, n.

Đánh vần ghép âm thành từ

Con nhìn “c-a-t”, đọc từng âm rồi ghép lại thành “cat”. Đây là bước con thật sự bắt đầu đọc được, và cũng là bước cần kiên nhẫn nhất.

Đọc trơn và tách âm

Con đọc thẳng cả từ không cần đánh vần từng âm, và ngược lại nghe một từ thì tách ra được các âm để viết. Tới đây phonics đã làm xong việc của nó.

Bốn chặng đi tuần tự, bỏ chặng đầu là chặng sau chậm hẳn

Bé mấy tuổi học phonics được

Mốc tham khảo là khoảng 4 đến 5 tuổi cho chặng nhận biết âm, và 5 đến 6 tuổi cho chặng ghép chữ với âm. Nhưng tuổi chỉ là tham khảo. Ba điều kiện dưới đây quan trọng hơn:

• Con nghe hiểu được kha khá tiếng Anh. Phonics giúp con đọc ra từ, nhưng nếu con chưa từng nghe từ đó bao giờ thì đọc ra cũng chẳng hiểu gì.
• Con nói được câu ngắn. Cho thấy bộ máy phát âm đã đủ linh hoạt để tạo các âm riêng lẻ.
• Con ngồi tập trung được khoảng mười phút. Phonics cần lặp lại đều đặn, chưa tập trung được thì học rất chậm.

Nói gọn: đủ điều kiện quan trọng hơn đủ tuổi. Một bé năm tuổi nghe hiểu tốt học phonics nhanh hơn hẳn một bé sáu tuổi mới bắt đầu tiếp xúc tiếng Anh.

Cho con nhìn rõ khẩu hình là cách dạy âm hiệu quả nhất ở tuổi mầm non

Dạy phonics tại nhà thế nào cho đúng

Năm nguyên tắc dưới đây đủ để ba mẹ đồng hành mà không làm hỏng nền của con.

Một — dạy âm, không dạy tên chữ. Nói “chữ này kêu /m/” chứ đừng nói “chữ này là em-mờ”. Trộn hai thứ khiến con rối khi ghép từ.

Hai — mỗi lần một âm. Đừng dạy cả bảng chữ cái trong một tuần. Một âm học kỹ, dùng được trong nhiều từ, rồi mới sang âm tiếp theo.

Ba — gắn với từ con đã biết. Dạy âm /b/ thì lấy “ball”, “book” — những thứ con nhìn thấy hằng ngày. Đừng lấy từ lạ chỉ vì nó bắt đầu bằng âm đó.

Bốn — chơi trước, học sau. Tìm đồ vật trong nhà bắt đầu bằng âm vừa học, hoặc đố nhau xem từ nào có vần giống nhau. Ở tuổi này, chơi là cách học hiệu quả nhất.

Năm — không ép đọc sớm. Con chưa ghép được từ mà đã bắt đọc cả câu là con nản. Cứ để con ở chặng đánh vần đủ lâu, việc đọc trơn sẽ tự đến.

Ba sai lầm hay gặp khi dạy phonics

Ba lỗi phổ biến nhất, và cả ba đều xuất phát từ việc muốn nhanh:

• Bỏ qua chặng nghe. Nhảy thẳng vào mặt chữ khi con chưa phân biệt được âm bằng tai. Chặng sau sẽ rất chậm.
• Dạy quá nhiều âm một lúc. Con thuộc lơ mơ nhiều âm còn tệ hơn nắm chắc vài âm.
• Đo tiến bộ bằng số từ con đọc được. Con đọc vẹt được nhiều từ chưa chắc đã hiểu quy tắc. Thước đo đúng là con có tự đọc được từ mới hay không.

Bài những sai lầm khi ép bé học phonics quá sớm phân tích kỹ hơn phần hệ quả của việc bắt đầu sai thời điểm.

Năm nguyên tắc này giúp ba mẹ dạy đúng mà không tạo áp lực

Học phonics bài bản tại Anh ngữ Đông Đô

Ở lớp, phonics được dạy theo trình tự chặt chẽ và có kiểm tra lại từng chặng — điều rất khó làm ở nhà vì ba mẹ thường không biết con đã chắc chặng trước hay chưa. Ngoài ra, con được nghe âm chuẩn từ giáo viên và được sửa ngay khi phát âm lệch, thay vì học theo một mẫu âm chưa chuẩn rồi sau này phải sửa lại.

Ba mẹ tìm hiểu khoá tiếng Anh mầm non cho trẻ 3 – 5 tuổi, nơi phonics được đưa vào đúng thời điểm trong lộ trình chứ không dạy tách rời.

FAQs – Câu hỏi thường gặp về phonics

1. Phonics và bảng chữ cái khác nhau thế nào?

Bảng chữ cái dạy tên chữ, phonics dạy âm của chữ. Con thuộc tên chữ vẫn không đọc được từ, vì khi ghép từ người ta dùng âm chứ không dùng tên.

2. Bé chưa nói được tiếng Anh có học phonics được không?

Học được chặng đầu là nhận biết âm bằng tai. Nhưng để phonics phát huy tác dụng thật, con cần có sẵn một vốn từ nghe hiểu, không thì đọc ra từ mà không biết nghĩa.

3. Học phonics bao lâu thì con đọc được?

Thường khoảng một đến hai năm học đều để đi hết bốn chặng, nhưng chênh lệch giữa các bé rất lớn. Con bắt đầu ghép được từ đơn giản sau vài tháng là dấu hiệu tốt.

4. Ba mẹ phát âm chưa chuẩn có dạy con được không?

Được, nhưng nên dùng nguồn phát âm chuẩn làm mẫu — sách có tiếng, video, hoặc ứng dụng. Vai trò của ba mẹ là chơi cùng và nhắc lại, không nhất thiết phải là người phát âm mẫu.

5. Có cần học phonics nếu con đã đọc được vài từ?

Có. Đọc được vài từ thường là do nhớ mặt từ chứ chưa phải hiểu quy tắc. Có phonics, con mới tự đọc được những từ chưa gặp bao giờ.

Chưa chắc con đã sẵn sàng học phonics? Bài kiểm tra đầu vào tại Đông Đô đánh giá khả năng nghe hiểu và phát âm hiện tại của con để xác định thời điểm phù hợp.

Ba mẹ để lại thông tin tại trang liên hệ để được sắp lịch kiểm tra miễn phí và nhận tư vấn lộ trình.